اين وقت قدغن شد ؛ بعضى از كتب فلسفى را سوختند و بعضى ديگر را مخفى كردند و مردم از بحث فلسفى ممنوع شدند ، زيرا فلسفه را بر ضد شرايع مىدانستند . سپس روم از مسيحيت روگرداند و به فلسفه روآورد ، و اين در وقتى بود كه ثامسطيوس ، حكيم و مفسر و شارح معروف كتب ارسطو ( در حوزهء اسكندريه ) به وزارت امپراطور روم رسيد . » ابن النديم آنگاه داستان جنگ شاپور ذوالاكتاف با امپراطور روم را ذكر مىكند كه شاپور اسير مىشود و پس از مدتى از زندان فرار مىكند و امپراطور روم را مىكشد و روميان را از ايران اخراج مىكند و سپس قسطنطين با تأييد شاپور امپراطور روم مىشود . در اين وقت بار ديگر روم به مسيحيت مىگرايد و فلسفه قدغن مىشود . آنگاه مىگويد : « ايرانيان در قديم چيزى از منطق و طب به زبان فارسى ترجمه كرده بودند و عبد اللَّه بن مقفع و غير او همانها را به عربى برگردانيدند . » « 1 » و ظاهراً همچنانكه هيچ كتاب فلسفى از ايران ترجمه نشده است ، هيچ كدام از مترجمين منطق و فلسفه از سريانى و يونانى نيز ايرانى نبوده‌اند . ولى نظر به اينكه ترجمهء كتب يكى از مظاهر خدمات ايرانيان به تمدن اسلامى است ، ما نام مترجمينى كه از فارسى به عربى ترجمه كرده‌اند مطابق آنچه ابن النديم در الفهرست نقل كرده است ذكر مىكنيم ، هر چند باز همهء مترجمين از فارسى به عربى نيز ايرانى نبوده‌اند . كسانى كه ابن النديم آنها را ذكر كرده است افراد ذيل‌اند : عبد اللَّه بن مقفع مترجم منطق ارسطو و خداينامه كه ريشه و منبع اصلى شاهنامه است و مترجم كليله ودمنه كه از كتب هند است و در زمان انوشيروان به پهلوى برگردانده شده بود و ابن مقفع آن را به عربى بسيار فصيح برگرداند « 2 » ، ابوسهل فضل بن نوبخت متصدى بيت الحكمه در زمان هارون و مأمون « 3 » ، حسن بن موسى نوبختى ، احمد بن يحيى بلاذرى مورخ معروف و صاحب كتاب فتوح البلدان ، موسى بن خالد ، يوسف بن خالد ( اين دو نفر مستخدم داود بن عبد اللَّه بن حميد بن قحطبه بوده‌اند ) ، على بن زياد تميمى ، حسن بن سهل ، احمد بن يحيى جابر ، جبلة بن سالم كاتب

--> ( 1 ) . همان ، ص 351 . ( 2 ) . همان ، ص 178 . ( 3 ) . همان ، ص 396 .